Ermeni Kilisesi, sinema ve Ziraat Bankası!

  Trabzon’un Cumhuriyet döneminde en önemli sinema, tiyatro ve eğlence mekanlarından biri, Atatürk Alanında 1958 tarihinde yıkılan sinema-tiyatro binası ve bir diğeri de Maraş Caddesi’ndeki eski Ermeni Kilisesi idi.  
  Maraş Caddesindeki Ziraat Bankası’nın yerinde bulunan eski Ermeni Kilisesi, 1920 öncesi terk edilmişti. Trabzon ve çevresinde yaşayan Ermeniler göçünce kiliseleri de cemaatsiz kalmış ve mülkleri de ya şahıslara, ya belediyeye ya da devlete geçmişti.
  Veysel Usta ve Ömer İskender Tuluk ‘Trabzon’da Tiyatro’ adlı eserlerinde; Ziraat Bankasının yerindeki Kilisenin nasıl sinemaya, çok amaçlı salona çevrildiğini ve daha sonra da Kilise ile birlikte bahçesinin Ziraat Bankasına verildiği belgeleriyle yazdılar. Okunması gereken bir eser.
*
  xxxxx.jpg1920’li yılların ortalarında Atatürk Alanında sonradan yıkılan sinema ve tiyatro binasının ihtiyacı karşılamadığı yeni bir sinema salonuna ihtiyaç duyulduğu belirlenmiş. İşte o tarihlerde Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Trabzon’a gelmiş. (15-17 Eylül 1924). Gazeteci Cevdet Alap, Atatürk’ün Trabzon’u ziyaretinin ikinci Halk Fıkrası binasının (Bugünkü Garanti Bankası yerinde) balkonundan metruk kiliseyi işaret ederek, ‘İşte Trabzon sinema ve tiyatro binası, bu binayı sinema ve tiyatro yapınız’ dediğini nakleder.
  Gazi’nin önerisi vilayet yönetimi tarafından ele alınır, ön çalışma yapılır. 1925 yılında binanın tadilatı için de ihale şartnamesi hazırlanır. O günün parasıyla 10 bin lira üzerinde paraya ihale edilmesine karar verilir.  Ancak bir sonuç alınamaz. Ya ihaleye giren olmadı yada başka nedenlerle ihale yapılamadı. Kilisenin sinema ve tiyatro salonuna çevrilmesi işine giren olmayınca Ziraat Bankası Trabzon şubesi, kiliseye talip olur. Şube müdürü Ali imzasıyla 21 Nisan 1926 tarihinde Trabzon vilayetine yazılan yazıda, ‘’Ziraat Bankası’nın bulunduğu Kasım Ağa Mahallesi Maraş Caddesi’nde 64 numaralı mübadeleye tabi metruk kilise binasının, idare heyeti tarafından tespit edilecek bedel karşılığında banka adına temlik edilmesinin genel müdürlükçe uygun görüldüğü’ belirtilmiş. Konuyu değerlendiren vilayet; binaya 7 bin lira değer biçmiş, Maliye bakanlığına bildirmiş. Ancak, Ziraat Bankası’nın bu girişimlerinden bir sonuç çıkmamış.
Kilisenin Ziraat Bankasına satılmamasının nedeni bize göre Gazi’nin ‘Burada sinema tiyatro salonu yapın’
şeklindeki emridir.
Bu boş ve metruk kilise 1930’lu yılların sonuna kadar Trabzon basının gündeminde idi.

Tahsin Uzer’in gözetim ve himayesinde
  Üçüncü genel müfettişlik kuruldu, Tahsin Uzer, 3. Genel müfettişliğe atandı. Uzer’in himayelerinde 1930’lu yılların sonlarına doğru metruk kilise süratle elden geçirildi.  Mekanda balo, toplantı, spor, müzik, tiyatro gibi etkinliklerin düzenlenmesi hedeflendi. 31 Ocak 1939 tarihinde çalışmalar tamamlandı. O günlerde Trabzon Valisi Refik Koraltan’dı. Salon, Necip Fazıl’ın Tohum adlı piyesi ile 2 Şubat 1939 tarihinde Halkevi Temsil ve Sinema Salonu olarak hizmete açıldı. Salon, tam 10 yıl Trabzon’a hizmet etti. Bu mekanda sinemaya, toplantıya gidenler hala yaşıyor. Bu isimlerden biri Belediye eski Başkanlarından Hasan Melek, bir diğeri Sobacı Yılmaz lakaplı Yılmaz Bilen, bir diğer isim Turgut Şahinkaya, Selçuk Parsadan ve Hantal İbrahim Küçüktepe.… Mutlaka yaşayan başka isimler de vardır.
*
  Hasan Melek; Müjde Ar’ın annesi Aysel Gürel ile Devlet Tiyatrosu sanatçısı Talat Gözbak’ın oynadıkları Kral Odibus temsilini orada izlediğini, salonun çok amaçlı olduğunu, loca ve üst kısmının olduğu söylüyor.
Turgut Şahinkaya; tiyatrocu Gambur Osman’ın seslendirdiği filmleri izlediğini, binanın içinin çok görkemli olduğunu belirtiyor.
‘Hantal’ İbrahim ağabeyimiz, salonda 1 kuruşa su ve limonata sattığını belirtiyor. Sobacı lakaplı Yılmaz Bilen de ilkokul sıralarında orada film izlediğini kaydediyor.
O tarihlerde Trabzon’da birkaç sinema daha var. Ancak öne çıkan iki sinemadan biri Atatürk Alanında 1958’de yıkılan sinema ve tiyatro binası… Ki, o binanın son yıllarda özellikle iç bölümünün çok bakımsız olduğu söylenir.
*
Trabzon Kültür ve Sanatına büyük katkı veren, Maraş Caddesi’ndeki eski kilise 1940’lı yılların sonunda bilinmeyen nedenlerden ötürü Ziraat Bankasına satılır… Sinema, tiyatro, müzik salonu 31 Aralık 1948 yılında kapanır…
Ziraat Bankası, vakit geçirmeden tarihi mekanı yıkmaya başlar. Turgut Şahinkaya, binanın zemin kısmının dinamitle yıkıldığını, toprak üstü taşlarının da parçalanmadan alındığı ve daha sonra banka binası yapılırken kullanıldığını söylüyor. Selçuk Parsadan ise, yıkılan kilise binasının molozlarının küçük Ford kamyonlarla denize taşındığını söyler.
  Ziraat Bankası 23 Temmuz 1949’da inşaata başlar. 15-16 ayda inşaatı tamamlar ve 16 Kasım 1950’de Ziraat Bankası binaya taşınır. Ve Ermeni kilisesi olarak yapılan, Atatürk’ün emrine rağmen uzun süre metruk kalan, 1939 yılında Genel Müfettiş Tahsin Uzer’in himayesinde çok amaçlı sinema, tiyatro salonu haline getirilen bina, 1948 yılının son günü kepenk kapatır.
Taksim Mezarlığında (Fatih Parkı)
görkemli bir salon projesi!
  Trabzon’da Cumhuriyet tarihinde özellikle de Atatürk’ün vefatından sonra CHP ve DP dönemlerinde o kadar ilginç, düşündürücü ve yürek yakan kararlar alınıyor ki, insan bugün bunu nasıl yaparlar diye hayıflanıyor. Ve ne ilginçtir ki bu tahribat Atatürk öldükten sonra olur.
  Ziraat Bankası’nın yani metruk kilisenin yerinde o tarihlerde (1939) çok amaçlı ve çok fonksiyonlu bir halkevi binası yapılmak isteniyor, müracaat da ediliyor ancak kabul edilmiyor.
kkkkk-002.jpg  Halkevinin o günkü yönetimi işin peşini bırakmıyor. Konuyu CHP il başkanlığına taşıyor, il başkanlığı da kentte çok amaçlı kültür faaliyetlerine imkan sağlayacak nitelikte yeni bir halk evi binasının yapılması gündeme getiriyor.
İlk olarak İskenderpaşa Mahallesinde CHP adına kayıtlı 8 bin 500 m2 ve 750 lira değerindeki arsa üzerinde Halkevi binası yapılması kararlaştırılıyor. Ankara’dan CHP genel merkezinden gelen gidenler oluyor. Halkevi binasının daha merkezi bir yerde olması isteniyor. Meydanda özel idareye ait (Yeşilyurt’un arkasında eski SSK binası) arsada yapılmasına karar veriliyor. Taksim Mezarlığının üst kısmındaki (Bugünkü Fatih Parkı) arsanın Halkevine tahsisi için belediye başvurulur. Talep belediye meclisinde tartışılır ve oy birliğiyle kabul edilir. Ancak, CHP, arsanın Halkevi’ne tahsisini yeterli görmeyerek, arsanın satışını ister. Satış da kabul edilir ve tapu CHP’ye verilir.
  Kayıtlarda söz konusu arsa üzerinde kentin ihtiyacını karşılayacak Halkevi binası için Yüksek Mimar Feridun Kip’e proje çizdirildiği, 386 bin 627 lira keşif bedelli merkez halkevi binası ihale edildiği, ihaleyi CHP adına il başkanı Mustafa Hatipoğlu müteahhit Fikri Ataç imzaladığı, yapılan sözleşme gereği Ataç adına işi yapan müteahhit Temel Kasımoğlu’nun 1947 yılında inşaata başladığı ve 1951 yılında da binayı tamamladığı belirtiliyor.
  Yapılan bu bina, ada paftasına bakıldığında Yeşilyurt’un kuzeyindeki eski SSK binası… Taksim mezarlığında yapılması planlanan görkemli çok amaçlı salon planı ve projesi ise rafa kaldırıldı.  Taksim mezarlığı daha sonra ağaçlandırıldı ve park oldu.
  Ve işin ilginç yanı bu gelişmeler, yeni Halkevi binasının, çok amaçlı salonun yapımının gündeme geldiği tarihlerde, Maraş Caddesindeki eski Kilise, Ziraat Bankasına verildi.
Yıllar önce merhum Ahmet Nemlioğlu, geçmişte Trabzon’da etkili olan parti yöneticilerine ve kentte söz sahibi olanlara veryansın etmişti.
Maraş Caddesindeki eski Kiliseyi, o günkü Halkevi ve CHP yönetimleri Atatürk’ün burayı tiyatro, sinema salonu demesine rağmen niçin Ziraat Bankasına verdirdiler. Trabzon kent merkezinde sayısız boş arsa varken neden verildi? 1958 yılında DP iktidarı döneminde eski tiyatro ve sinema salonu neden yıktırıldı? Eski öğretmenevinin bitişiğindeki Gürcü Metropol kilisesi neden yerle bir edildi? Ve daha onlarcası! Ve bu yıkım ve talan ne hazindir ki doğada da tarihi mekanlarda da hala devam ediyor. Ayasofya’nın, Kale surlarının durumu ortada!

    Hasan KURT60_b-005.jpg

Önceki ve Sonraki Yazılar