Haltların Başkenti neresi!

  Trabzon’da Zigana Dağının arka yüzünden Trabzon’a gelenlere çokları ‘halt’ der… Trabzonspor medya iletişim sorumlusu ve genel müdür yardımcısı Ulaş Özdemir, geçenlerde gazetemiz yazarı Hasan Kurt’a, her ne kadar KTÜ Deniz Bilimleri Fakültesinde öğretim üyesi olsa da, doğa ve bölge tarihi konusunda epey bilgi sahibi olan Doç.Dr. Coşkun Erüz’ün ‘Halt- Hald’ ile ilgili bir paylaşımını gönderdi ve ‘Hasan abi, bize halt diyorsunuz, asıl halt meğer sizmişsiniz. Coşkun Hocam, bilimsel ve tarihsel olarak olayı net bir şekilde ortaya koşmuştur’ dedi.

Coşkun Erüz’ün ‘Halt’ kelimesi ve eskiden kime Halt denildiğini içeren paylaşımı şöyle;

‘Trabzon ve sahil bölgede Gümüşhane ve çevresi halkına, anlam ve kökenini bilmeden söylenen HALD ifadesinin köken aldığı bölge ve eyalet sistemini gösteren Roma Haritası. Doğu Romanın 5. Satraplığı (Eyaleti) olan HALDİYA’nın başkenti-merkezi Trabzon idi. Trabzon ve çevresinde Rum kimliğinin ağırlık kazanması sonrası Hald kimliği unutulmuş, bu adlandırma sadece Gümüşhane (Meso Chaldia-Orta Haldiya) ve çevresi için HALD (Şive nedeni ile T-D değişimi ile söylenen Halt değil) şeklinde günümüze kadar kullanılmaya devam edilmiştir.’

Coşkun Erüz bu paylaşımının altına onlarca yorum geldi.

İşte o yorumlardan bazıları;

Recep Ergenç: Gümüşhane yöresi insanlarının halen "Halt, Hald" olarak bilinmesi ve anılmasının bu tarihsel derinlikten kaynaklandığı açık.

Coşkun Erüz: Recep bey, haritanın açıklamasında yerel lehçe ile ifade edilen HALT teriminin orijinalinin insanlar için HALD (Chald)- bölge için HALDİYA(Chaldia) olduğunu belirtmiştim. HALD’lık 2500 yıl geçmişi olan ve Şemsettin Günaltay’a göre Anadolu’da 2500 yıldır bir bölge ve halkı için değişmeden kullanılan tek isim.

Zafer Duran: Gümüşhane ve Trabzon bölgesine yerleşenler ya da bu bölge ile ticari ilişki kuranlar bölgeye kendi diline göre bir adlandırma yapmış. Bazıları ise daha önce konmuş mevcut ismi kendi dilinde kolay söylenir şekilde. Türklerin Anadolu’da devlet kurmaya başlaması ile Yunanca, Lazca, Gürcüce, Çerkezce ya da Ermenice olan isimler Türkçeye uydurulmuş olmalı. Mesela Trabzon’dan Trabzon ismi ile bahseden ilk yazılı eser olan Ksenefonun Anabasis adlı kitabında (On binlerin dönüşü) Trabzon = Trapeza (Yunanca masa ve banka, İngilizce üstü düz yamuk) olarak adlandırılmış. Bu kitap M.Ö. 400’lerde yazılmış. Trabzon ve Gümüşhane civarına dair ilk yazılı eserlerden biri Homerosun İlyadası’dır. Ancak İlyada da bölge Trabzon şeklinde anılmaz orada yaşayan halklardan bahsedilir. İlyada Anabasisten en az 400-500 yıl önce yazılmış olmalı. Yaklaşık 2500-3000 sene önce ticaret yapmak için bölgeye gelen ve

Bakur Gogokhia:  Düşünüyorum ki Urartuların tangrı ve Kaldi/Halti kabilelerin adı sadece benzerliktir. Urartu kaynaklardan ''Halit'u'' adlı bir ülkenin bilgi var. Halitu ve Halt/Kaldlar aynılık daha mantıklıdır.

M.Hakan Alşan: Akçaabat'taki 'haldandoz" nahiyesi ile ilintisi olan bir kelime... Ağaç kültü ve kibele ile ilintisinin de olduğunu düşünüyorum... Bu konuyla ilgili henüz hazırlamakta olduğum "Akçaabat’ın antik tarihi" adlı yeni kitabımızda bir bölüm yazmaktayım... Bitince paylaşırım inşallah...

Mithat Feyiz Kara: Gümüşhane yöresine Haldiya ismi verilirken buraya gelen halkın Van’dan gelen Urartu olma şansı büyüktür ancak bölgenin bu ismi almış olması oradaki kişilerin tamamen Hald olduklarını göstermez.

Coşkun Erüz: Mithat Feyiz Kara bey… Haldi’lerin, Urartu tanrısı Halde’ye inanıyor olması ya da inanan olarak ad almış olması Haldilerin Urartu kökenli olduğu anlamına gelmiyor maalesef. Öyle olsa idi Urartulara Urartu değil Hald denirdi. İlginç bir bilgi: 923’te Haldia Theması (Eyaleti) Valisi Bardas, Bizans’a başkaldırmış ve yüzyıl sonuna değin Bizans İmparatorunu uğraştırmıştır. Yöre Bizans-Abbasî-Gürcü-Ermeni çekişmesine sahne olurken bu kez Oğuz Türkleri (Selçuklular) ortaya çıktılar. Yörede günümüzde de kural tanımaz, sofra adabına uymayan çocuklar için BARDABAŞ terimi kullanılmakta, ilgi var mı yok mu???

Ahmet Uzun: Yaşı 80-90 üstü kişilere köylerdeki yapıların ne zamandan kaldığını sorun çoğu cin oğuzdan kalma der bu tabir hala kullanılır ve burada yazıp edildiği gibi oradakilerin Urartu kalıntısı olduğu çok geçersiz yersiz benzetmedir o bölge Çepni Kıpçak yani Oğuz boyudur.

Coşkun Ünal Şişmanoğlu: Ağasarlılar tam Oğuz gidin bakın.. Benim dedem Tonya Kumyataklıdır, karşımız Ağasar ve onlar bizden tamamen farklı olarak tamamen Orta Asyalı gibiler.. Bize Rumca konuştuğumuzdan ötürü Ahriyan derler... Kürtünlü Çepniler de aynı şekilde Torul ahalisini kendilerinden pek görmezler çünkü Çepni değiller... Orta Asya fizyonominisi Ağasar vadisinde ve Harşit vadisinin kuzey kesiminde hala görebilirsiniz.

Zafer Duran: Trabzon Haldiya sınırları içerisinde gösterilmiş. Acaba Haldiya’nın merkezi Trabzon mu ? Gümüşhane’nin bir kısmı Gürcü bölgesi olarak gösterilmiş.

Bakur Gogokhia: About Kaldia/Gumushhane it is also important Timote Gabashvili's informations said to him by local citizens of Gumushhane in 1756.

Coşkun Erüz: Aman işe genetiği karıştırmayın lütfen, yoksa konu anlaşılana kadar, yine millet birbirine girer, gereksiz noktaya geçer. Biz kültürel ve tarihi açıdan irdelemeye devam edelim, genetik açıdan incelemeyi yapan uzman gruplar var, onların sonuçları netleştiğinde toplumla ve bizimle de paylaşılır ve öğreniriz, kültürel bilgilerle örtüştürür ve yorumlarız...

                                                  *****************

  Sosyal medyadaki tartışma ve bilgi alışverişi akıp gitti. Halt-Hald’ın bir kavim olmadığı açık ve net. Roma haritasında bölge Haldiya eyaleti olarak geçiyor. Eyalet merkezi de Trabzon olduğuna göre Gümüşhaneliler de haklı olarak, ‘asıl halt’ sissiziniz diyorlar. Ancak, o gün bugün köprünün altından çok su aktı. Savaşlarla, baskınlarla, göçlerle vs. yalnız Trabzon’un değil Anadolu’nun çoğu yerinde yaşayanlar ‘melezleşti’!

Önceki ve Sonraki Yazılar