Trabzon’daki Ayasofya’nın Bilinmeyenleri -1-

Tarihçi-Yazar Veysel Usta; araştırdı ve yazdı…
    KTÜ öğretim görevlisi, tarihçi yazar Veysel Usta, “Fatih Sultan Mehmet'in, 1461 yılında Trabzon'u fethi sırasında camiye çevirdiği ve kurduğu Fatih Sultan Mehmet Vakfı'nın içine aldığı iddiasıyla camiye çevrilen Ayasofya Kilisesi'nin,  Fatih tarafından camiye çevrilmediği gibi fetih sırasında Fatih'in kurduğu vakfın içinde de bulunmadığı dönemin belgeleriyle kesin olarak ortadadır” dedi.
                                       *************************************

  6dd7a0ab-ebf0-4424-9cd4-1909d1a00416-001.jpg 1486 ve 1520 yıllarındaki Tahrir kayıtlarında Ayasofya’nın Trabzon’daki en kalabalık Rum mahallesi olduğunu belirten Veysel Usta; “Bu tarihlerde burada bir kişi bile Müslüman nüfus yoktur. 1554 yılında Rumların yanısıra bu mahallede Müslümanlar da vardır, 1583'te Ayasofya mahallesi artık bir Müslüman mahallesi olmuş ve bu tarihlerde ortaya çıkan cami ihtiyacını gidermek için kilise camiye dönüştürülmüştür.  Dolayısıyla Ayasofya kilisesi Fatih'in fetih sırasında camiye dönüştürdüğü bir mabet olmayıp onun camiye çevirdiği Ortahisar Fatih Camii'ne gelir temin etmek için kurduğu Fatih Sultan Mehmet Vakfı içinde Ayasofya yoktur” diye konuştu
Trabzon tarihi ile ilgili çok sayıda araştırmaya ve kitaba imza atan KTÜ Edebiyat Fakültesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bölümü öğretim görevlisi Veysel Usta, Trabzon’un incisi ve bölgenin ayakta kalan en önemli dini ve tarihi mekanlarından biri olan Ayasofya’nın, bilinmeyenlerini Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet döneminin kayıt ve belgelerini titizlikle irdeleyerek ve de inceleyerek ortaya çıkardı.
Veysel Usta’nın, Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumunda, ‘Dönem belgeleri ışığında Trabzon Ayasofya Kilisesi’nin camiye dönüştürülmesi’ adlı araştırması Trabzon Büyükşehir Belediyesi tarafından yayınlandı.
İşte Veysel Usta’nın Ayasofya Kilisesi, Camisi, Müzesi ve cami-müzesi ile ilgili araştırma yazısı:..
                                            ***************************
 
 
 IV. Haçlı Seferi (Nisan 1204) sonucu İstanbul’un Latinler tarafından işgal edilmesinden
önce, Trabzon ve çevresi bağımsız bir siyasi yapıya sahiptir. (1)
İstanbul’un Latinler tarafından istila edilmesi üzerine Komnenos sülalesine mensup Aleksios ve David Gürcistan’a kaçırılmıştır. Bunlardan Aleksios Komnenos, bu sırada Gürcü Kraliçesi olan halaları Tamara’nın da desteğiyle 1204 yılında Trabzon’da hükümranlığını ilan etmiştir. Tahta çıktığında 22 yaşında olan Aleksios Komnenos kendisini Roma İmparatoru olarak görmekte, Angelos hanedanını, iktidarı elinden gasp eden bir unsur olarak kabul etmekteydi. (2)
Anadolu’da Selçuklu ve Moğol çekişmesinin yaşandığı dönemde mevcut otorite zafiyetinden yararlanarak egemenlik alanını genişletmek isteyen Trabzon Rum Devleti; tarih sahnesinde var olduğu 1204- 141
6 yılları arasında önce Selçuklular, ardından Moğollar, daha sonraları ise Tacettioğulları ve Hacıemiroğulları gibi Anadolu Beylikleriyle iyi ilişkiler kurma siyasetiyle varlığını sürdürebilmiştir. (3)

    Bizans (Doğu Roma) İmparatorluğu’nun tek meşru varisi olduğu iddiasıyla kurulan ve bu iddiasını sürdüren Trabzon Rum Devleti Kral I. Manuel (1238-1263) dönemi, devletin zenginliğinin zirveye çıktığı dönem olarak kabul edilmektedir. Zira Moğol hükümdarı Hülagu’nun 1258’de Bağdat’ı yağmalayarak Tebriz’i Asya’nın ticaret merkezi haline getirmesi, doğu mallarının Akdeniz yerine Karadeniz üzerinden nakledilmesine, dolayısıyla da Trabzon’un doğu-batı ticaretinin önemli bir merkezi haline gelmesine neden olmuştur.(4)
Meydana gelen bu zenginlik şehrin imarına da ciddi katkı sağlamıştır. Ayasofya Kilisesi’nin de Trabzon Rum Devleti Kralı I. Manuel döneminde, 1250-1260 yılları arasında yapıldığı kabul edilmektedir. (5)
  Yapı, bölgenin son Bizans devri yapılarının en önemlilerinden biri olarak kabul edilmektedir.
1 Murat Keçiş, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Türkler 1204-1404, (Ankara: 2013), s. 17.
2 İbrahim Tellioğlu, Trabzon Rum Devleti 1024-1461, (Trabzon: 2009), s. 26-27.
3 Bu konuda geniş bilgi için bkz. Tellioğlu, Trabzon Rum Devleti 1024-1461; Keçiş, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Türkler 1204-1404; Jakob Philip Fallmerayer, ter. Ahmet Cevat Eren, haz. Celalettin Yavuz-İsmail Hacıfettahoğlu, (Ankara: 2011).
4 Keçiş, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Türkler, s. 66.
5 Haşim Karpuz, Trabzon, (Ankara: 1990), s. 20;
                                      *******************************              
 
 
 01127cf7-f5df-4965-9df0-bf146fb94b48.jpgAyasofya Kilisesi’ni, Komnenoslar döneminden kalan dinsel yapılar arasında kuşkusuz en önemlisi ve en iyi durumda olanı olarak tanımlayan Sadi Dilaver, binanın XIII. yüzyılın ortalarında inşa edildiğini belirtmektedir. Tamara Talbot Rice da Ayasofya’daki süslemelerde
Selçuklu sanatı izlerinin bulunmasından hareketle, Komnenoslarla Selçukluların siyasi ilişkilerinin bozulmasından önceki süreçte inşaatta Selçuklu ustalarının çalışmış olabileceği yorumuyla binanın yapım tarihini 1250’nin sonları olarak vermektedir.
Mevcut binanın yerinde daha eski bir yapının var olduğu sanılmakla birlikte kuzeyindeki dört sütunlu ve üç apsisli şapel yapıdan daha eskidir.(6)
Trabzon Ayasofya Kilisesi İstanbul’daki Ayasofya’dan çok daha küçük olmakla birlikte çan
kulesi hemen hemen aynıdır.(7)
 
                   
Trabzon’un Fethi’ne Dair Dönem Kaynaklarına Bakış
  Ayasofya Kilisesi’nin Trabzon’un fethinden sonra hangi tarihte câmiye dönüştürüldüğü
meselesinde ilk bakılması gereken kayıtlar, hiç kuşku yok ki dönem kaynaklarıdır. Bunlardan
bir kısmı dönem tanıkları tarafından kaleme alınan ve çeşitli tarihlerde yayımlanan kitaplar,
diğeri ise yine döneme ait arşiv belgeleridir.
 

Kitaplar
Trabzon’un fethine dair çağdaş yazarların eserlerinde Ayasofya Kilisesi’ne dair herhangi
bir kaydın yer alıp almadığı, varsa ne şekilde değinildiği şu şekilde özetlenebilir.
Tursun Bey: Fatih’in Divan Katibi olup Trabzon’un Fethi konusuna da değinmektedir.
Tarih-i Ebu’l-Feth adını taşıyan eserde fetihten sonra câmiye çevrilen kiliseler hakkında
herhangi bir bilgi bulunmamaktadır.(8)
10c5a671-0e0a-40ae-b5c0-d062a42d6129.jpgKonstantin Mihailoviç: Fatih’in Trabzon seferinde Osmanlı ordusunda görev almış
Konstantin Mihailoviç, eserinde fetih dönemine dair ayrıntılı bilgiler vermiş olmakla birlikte
Ayasofya Kilisesi hakkında herhangi bir bilgi yoktur.(9)
Kritovulos: İmrozlu olan ve Fatih dönemi olaylarını anlatan eserin yazarı olan Kritovulos,
Trabzon’un fethinden bahsetmekte olup Ayasofya’dan söz etmemektedir.(10)
Aşıkpaşazade Tarihi/Tevarih-i Al-i Osman: Osmanlı Devleti’nin 1298-1472 yılları
arasındaki tarihinin anlatıldığı eserde Trabzon’un fethi oldukça kısa bir şekilde yer almakta
ve Ayasofya’ya değinmemektedir.(11)
Âşık Mehmet: 1556/57 yıllarında Trabzon’da doğmuş, Ortahisar Mahallesi’nde yetişmiş,
daha sonra İstanbul’a giderek eğitimini tamamlamış, 1596-98 tarihleri arasında Menazırü’l-
Avalim adlı eserini kaleme almıştır. Âşık Mehmet eserinde Trabzon’a dair geniş ve ayrıntılı
bilgi vermiş; Ayasofya Kilisesi’nin câmiye çevrilmesine de ayrıntılı olarak değinmiştir. Eser,
Mahmut Ak tarafından doktora tezi olarak çalışılmış ve Türk Tarih Kurumu tarafından
yayımlanmıştır. Eserde konuya dair yer alan bilgiler daha sonra değerlendirilecektir.(12)
Evliya Çelebi: 1640 yılında Trabzon’a gelen ve şehir hakkında ayrıntılı bilgi veren Evliya
Çelebi seyahatnamesinde Ayasofya Kilisesi’nin câmiye çevrilmesine dair veri mevcuttur.(13)
Julian Bordier: Bir Fransız olan Bordier 1609’da Trabzon’a gelmiş, Ayasofya’yı da
ziyaret etmiş ve şehrin bir krokisini de çizdiği seyahatnamesinde Ayasofya Kilisesi’nin câmiye çevrilmesine dair bilgiler vermiştir.(14)
6 Karpuz, Trabzon, s. 20.
7 Charles King, Karadeniz, çev. Zülal Kılıç, (İstanbul: 2008), s. 122.
8 Tursun Bey, Tarih-i Ebu’l-Feth, haz. Mertol Tulum, (İstanbul: 1977).
9 Konstantin Mihailoviç, Bir Yeniçerinin Hatıraları, çev. Behiç Anıl Ekim-Nuri Fudayl Kıcıroğlu, (İstanbul: 2013).
10 Kritovulos, Kritovulos Tarihi, çev. Ari Çokona, (İstanbul: 2012).
11 Aşıkpaşazade Tarihi, haz. Necdet Öztürk, (İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınevi, 2013).
12 Aşık Mehmet, Menazirü’l-Avalim, C. I-III, (Ankara: 2007).
13 Evliya Çelebi Seyahatnamesi, çev. Tevfik Temel Kuran, C. 1-II, (İstanbul: tsz, Üçdal Neşriyat), s. 450-461.
14 Relation D’un Voyage En Orient, Par Julien Bordier, Ecuyer de Jean Gontaut, Baron De Salignac, A mbassadeur à Constantinople (1604-1612), Atina 1934. 1299 ▪
1.Uluslararası Geçmişten Günümüze Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumu
                                             *******************************
 

Arşiv Belgeleri
Tapu Tahrir Defterleri: İlki fetihten 25 yıl sonra tutulmuş olan ve daha sonra 1520,
1554 ve 1583 tarihlerinde yenilenen Trabzon Tapu Tahrir Defterleri dönemin en önemli
kayıtlarından biridir. Bu kayıtlar esas alınarak dönemin sosyal ve iktisadi durumuna dair iki
önemli çalışma yapılmıştır: Bunlardan biri Hanefi Bostan’ın “15 ve 16. yüzyıllarda Trabzon’da Sosyal ve İktisadi Hayat”, diğeri ise Heath Lowry’nin “Trabzon Şehrinin İslamlaşması ve Türkleşmesi” adını taşımaktadır. Her iki çalışmada da Trabzon’un fetihten sonraki 100 yılına dair mahalleler, Müslüman ve gayrimüslim nüfus verileri ayrıntılı olarak yer almaktadır.
Trabzon Şer’iyye Sicilleri: Kadı Mahkemelerinin kayıtlarından oluşan sicillerde şehrin
sosyal ve iktisadi hayatına dair mahkeme kararları yer almaktadır. Bu kayıtlar üzerinde 1550-
1650 yıllarını kapsar nitelikte bir doktora tezi yapılmıştır. Dr. Sebahittin Usta tarafından yapılan tezde, bahsedilen dönem içindeki bütün sicil kayıtları taranmış ve bu kayıtlardan yola çıkılarak Trabzon’daki vakıflar değerlendirilmiştir. H. Muharrem 1041 (M. Temmuz/Ağustos 1631) tarihine dair sicillerde Trabzon Ayasofya Cami-i Şerifi Vakfı’na ilişkin bir kayıt mevcuttur.(15)
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Belgeleri: Trabzon Ayasofya Kilisesi’nin câmiye çevrilmesi
hakkında Osmanlı Arşivi’nde, bugün itibarıyla tasnif edilerek hizmete sunulmuş fonlarda
herhangi bir belge mevcut değildir.
Yukarıda zikredilen 3 tür arşiv belgesinden Tapu Tahrir Defterleri ile Trabzon Şer’iyye
Sicillerinde konuya dair çeşitli nitelikte veriler yer almaktadır.
 
-DEVAM EDECEK-

Önceki ve Sonraki Yazılar
YAZIYA YORUM KAT
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
2 Yorum