Trabzon’daki ilk sermaye örgütlenmesi!

Trabzon’daki ilk sermaye örgütlenmesi!

Trabzon’da ilk sermaye örgütlenmesi 1923 yılı Ekim ayında olmuş. Kudret Emiroğlu yazdığı Trabzon’un ‘Liberal Bolşevikliği’ adlı eserinde, Trabzon’da sermaye yaratma ve kadro değişiminin siyasal uzlaşma stratejisinden ibaret olduğunu belirtir ve şu bilgileri aktarır;

‘1923 Ekim’inde Trabzon Elektrik imtiyazını almak için, şehirde su isalesini takip eden İsviçreli bir şirket başvuruda bulundu. Trabzon Belediyesi Nafia Vekmaleti ile yazışınken, bir yandan da Trabzon Ticaret Kulübü’nde Trabzonlu tüccarlarla bu imtiyazın ortaklaşa alınması için toplantılar yapılmış. 1 Mart 1924’te yapılan toplantıda Belediye Başkanı Kazazzade Hüseyin Bey’le birlikte Nemlizade Sabri, Barutçuzade Hacı Ahmet, Hacı Ali Hafızzade Mehmet Salih, Hacı Hamdizade Hacı Hami, Çulhazade Hacı Kadri, Hacı Rüştü Hafız Efendi gibi tüccarlar teşebbüse geçmeyi kararlaştırdılar.

Müteşşebbis kurulca, Adana ve Mersin’de elektrik tesisi kurmakta olan Fransız şirketine proje hazırlatıldı. Visera’da tesis kurulması, Trabzon ve Akçaabat’ın aydınlatılması ile bu iki yerleşim arasında elektrikli tramvay hattının kurulması için 99 yıllık imtiyaz isteyen şirkete kurucu heyet yanında Bekirefendizade Hacı Rüştü, Hatipzade Emin ve Serdarzade Münir beyler de katıldı. Trabzon mebusu Ali Şefik Bey de temsilci atanmıştı. Şefik Bey’in Nafia Vekaleti ile görüşmeleri sonucunda Kasım 1924’te sözleşme ve şartname hazırlandı. 8 Ocak 1925’te Trabzon Elektrik Türk Anonim Şirketi resmen kuruldu.

Sözleşme imzalanan Fransız Ribeau’nun mühendis olmadığı, tamamı Fransa’dan getirilen malzeme için yüzde 35’lere varan komisyon aldığı anlaşılıp 1926 sonunda iş halen bitirilmediğinde, şirket sermaye artırımına giderek 16 bin hisse daha ihraç etti. Ancak bu hisseler satılmayınca şirket sanayi ve Maadin Bankası’ndan borç aldı. Mösyö Ribeau ile Fransız şirketinin işine son veren şirket, 21 Temmuz 1927’de Alman Bergman şirketi ile anlaştı. Berfman şirketinin bazı koşullarının da tartışma yaratması üzerine sermaye açısından iyice zor duruma düşen şirket Ziraat Bankası’ndan borç aldı ve Belediye’ye başvurdu. Sonunda 15 Eylül 1929’da Trabzon ve Akçaabat’a elektrik verilebildi…

27-29 Kasım 1930 günlerinde Trabzon’u ziyarete gelen Mustafa Kemal Atatürk, şirket yöneticileriyle görüşerek, şirketi kurtarmak üzere Başvekil İsmet İnönü’ye telgraf çekmiş. Sanayi Bankası tarafından uygun koşullarda borç verilmesi ve ayrıca hisse senedi alınmasını, İş Bankası’nın alacağını tahsil yerine şirketten hisse senedi almasını istiyordu.

1932’ye gelindiğinde başkan Barutçuzade Hacı Ahmet, Başkan vekili Kazazzade Hüseyin Efendi olmuştu. En fazla hisse sahibi ortaklar Vali Rıfat bey ile Sanayi Bankasıydı. 1938‘de  en fazla hisse sahipleri Sümerbank, İş Bankası, Hacı Hafız Rüştü ve Trabzon Belediyesi olmuştu. 1939’da ise başkan Salih Zeki Tuğtakin, vekili Nedim İdeman üyeler Rüştü Bekiroğlu ile Necdet Öncel’di. İlginç gelişmelerden biri 1940’ta Cumhuriyet Halk Partisi’nin şirket yönetiminin değişmesini istemesiydi. Parti müfettişi Saadettin Uraz, 15 Mart 1940 günlü CHP Genel Sekreterliğine yazdığı yazıda, şirket yönetimlerinin partililerden oluşması için İş bankası ve Sümerbank yetkililerine talimat verildiği bildiriliyordu. Trabzon Barosu Başkanı Salih Zeki, Faik Ahmet Barutçu milletvekili seçilince yerine elektrik şirketinde başkan olmuştu. Fakat yapılan çağrılara rağmen CHP’ye girmemişti Trabzon Belediyesi 1940’dan itibaren hisse toplamaya başlayarak şirketi devir almayı tasarlamıştı ve 1 Ağustos 1942’de bütün hak ve yükümlülükleriyle bu amacını gerçekleştirdi. Tasfiye heyeti çalışmalarını 1944’te tamamladı.’

trabzonda-ilkk-1.jpgTrabzon’daki ilk sermaye örgütlenmesi ve tasfiyesinin serüveni bu şekilde… Trabzon’da daha sonraki yıllarda da çok ortaklı şirketler kuruldu ve birkaç istisna dışında çoğu tasfiye edildi, bir kısmı da el değiştirdi…  

Kudret Emiroğlu, bu bilgileri Murat Küçükuğurlu’nun Cumhuriyet Devrinde Bir Milli Sanayi Örneği: Trabzon Elektrik Türk Anonim Şirketinin Kuruluşu, adlı eserinden aldı. Her iki yazara da teşekkür ediyoruz.

 

 

 

Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM KAT

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.